Discrepante Transparantie

Terwijl burgemeester Pieter Broertjes het transparant maken van verborgen documenten huldigt, staat zijn gemeente Hilversum al jaren transparantie in de weg. Pijnlijke dossiers over asielzoekers blijven hierdoor verborgen.

Vandaag wordt Bas Haan als journalist van het jaar gehuldigd voor zijn onderzoek naar de Teevendeal. U weet wel het bonnetje met de miljoenenvoordelen voor de crimineel Cees H. Haan onthulde het bedrag via Nieuwsuur en uiteindelijk had dat verstrekkende gevolgen. Broertjes, de burgemeester van Hilversum en voormalig hoofdredacteur van de Volkskrant, reikt de prijs uit.

Transparantie

Eigenlijk krijgt Haan zijn prijs voor de transparantie die de overheid niet wilde geven. Maar terwijl Broertjes vandaag ongetwijfeld mooie woorden gaat uitspreken, is de gemeente Hilversum niet bepaald een toonbeeld van transparantie. Als ze gegevens al moeten openbaar maken dan vragen ze daarvoor de hoofdprijs.

Zo vroeg een aantal mensen met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur om documenten rond de opvang van vluchtelingen. Vreemd genoeg waren dit soort stukken rond belangrijke maatschappelijke discussies niet gewoon via de website toegankelijk.

Dus moet de burger vragen om openheid. Uiteindelijk kwamen 3.387 pagina’s voor openbaarmaking in aanmerking, maar werden niet verstrekt. Want al maakt iedereen tegenwoordig zijn stukken digitaal aan, Hilversum levert ze alleen op papier.

Niet effectief

Voor het kopiëren wil de gemeente vervolgens € 2.060,95 hebben, want de prijzen variëren tussen de €0,60 en €1,15 per pagina. Ook weer een raar punt, want de norm bij kopieerkosten zijn de daadwerkelijk kosten van de materialen. Kennelijk koopt Broertjes nogal inefficiënt in, want de lokale copyshop vraagt voor zo’n klus tussen de €0,054 en €0,108 per pagina.

De truc is slim: je weigert beschikbare digitale documenten actief beschikbaar te maken, je weigert digitaal te leveren, je vraagt een bovenmatige prijs voor de kopietjes en de burger haakt wel af.

Maar in dit geval zamelden burgers het geld in en moeten de stukken er wel komen. Net als Bas Haan moet je soms blijven volhouden waar andere ophouden. Misschien kan Broertjes vandaag een paar van de lovende woorden inruilen voor de aankondiging dat hij als oud-journalist nu transparantie gaat helpen.

Wanneer de geheimzinnigheidscultuur nou eens onderzocht?

Wie ooit gebruik heeft gemaakt van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) weet dat veel overheidsorganen zich uit de naad werken om te voorkomen dat de waarheid boven tafel komt. Misschien is het tijd rond transparantie niet de burger te onderzoeken, maar de overheid.

Als er één dossier met onzinnige geheimzinnigheid is omgeven dan is het wel de aanslag op de vlucht MH17. Op vage gronden wordt veel informatie geweigerd of worden kamervragen in het geheel niet beantwoord. Neem bijvoorbeeld het ontslag van professor George Maat. De forensisch expert gaf presentatie met foto’s van het onderzoek naar de MH17 en werd daarom ontslagen.

Veel doorhalen

De Tweede Kamer vroeg om opheldering door documenten te krijgen. Al bestaat dat recht op basis van de grondwet toch ging de minister zich opeens verschuilen achter de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Veel documenten waren goeddeels gekuist, want volgens de wet zou niet alles openbaar kunnen worden.

Daarna kreeg professor Maat na veel vijven en zessen eindelijk inzage in het onderzoek over hem. De eerste keer dat Maat inzage had in zijn heel dikke dossier was er slechts een uur tijd inclusief een voorgesprek en kon hij niets doen. Pas bij een moeizame tweede poging kreeg hij weer inzage en schreef hij alles over. Dit was de enige manier om het openbaar te maken. Het resultaat zette hij online. Wat opvalt is dat op basis van de Wob er nogal wat is aan te merken op het zwart maken van veel informatie. Ik geef drie voorbeelden:

Ten eerste: het weigeren van simpele feiten. De passage:

Op donderdag 23 april werd op last van de minister van Veiligheid en Justitie de samenwerking met professor Maat beëindigd.

wordt geweigerd. Maar welke grondslag op de Wob hier met succes zou opgevoerd kan worden is mij een compleet raadsel. Dit is toch echt een besluit van de hoogste bestuurder op een departement. Maar misschien had de geheimzinnigheid weinig te maken met de regels van de Wob, maar meer met het verdoezelen van een discrepantie met deze kamervragen van CDA en D66 waar de Minister schreef bij vraag 21:

Na de uitkomsten van het interne onderzoek heeft de korpschef vervolgens bepaald dat de samenwerking met professor Maat in dit identificatieproces werd beëindigd.

Een tweede voorbeeld is de interne beraadslaging. Veel gegevens uit het ‘rapport van relaas’ onder andere geweigerd op basis van zogenaamde stukken opgesteld voor interne beraadslaging. Dat is een uitzonderingsgrond die ambtenaren de ruimte moet geven om een persoonlijke mening te geven zonder dat iedereen die te zien krijgt. Prima. Maar een ‘rapport van relaas’ is een proces verbaal. Dat gaat om feiten niet om meningen. Is dit een gelegenheidsargument of is naar een conclusie toegewerkt?

Zo werden meer feitjes en weetjes geweigerd:

Uit onderzoek is mij, rapporteur, gebleken dat er op intranet een “presentatie voor collega’s” staat. In deze presentatie staan geen foto’s die herleidbaar zijn naar slachtoffers. Op intranet is te zien dat het bericht op 9 april is gewijzigd.

Dat is wel een belangrijk weetje, omdat er een standaard presentatie was en professor Maat dus helemaal niet zijn boekje te buiten was gegaan. Dat roept de vraag op of dit een stukje tekst van intern beraad was of de echte grond van weigering was ‘omdat het de minister schaamrood op de kaken geeft’?

Een foutief beroep op privacy. Her en der worden namen van ambtenaren gezwart om ‘de persoonlijke levenssfeer’ te beschermen. Bij de Wob is dat inderdaad onder omstandigheden mogelijk, maar niet als het gaat om ambtshalve functioneren. Dus een politieambtenaar die een rapport opstelt, een korpschef, een operationeel hoofd LFTO (Landelijk Team Forensische Opsporing) of andere teamleiders zijn mensen die een functie bekleden, waarbij belangrijk is te kunnen herleiden wat zij doen. Dat heeft niets met privacy te maken maar met ambtshalve functioneren.

Dit zijn evident voorbeelden, waarbij doelgericht wordt gewerkt aan het tegenwerken van transparantie. Of minder vriendelijk gezegd: het verdoezelen van de waarheid.

Misbruik

Ondertussen wordt keer op keer geroepen dat de burger misbruik van de Wob maakt. Op kosten van de belastingbetaler wordt naar dat ‘misbruik’ onderzoek gedaan. Maar naar het misbruik door de overheid wordt geen onderzoek gedaan. De laatste vijfjaarlijkse analyse naar de werking van de wet stamt al weer uit 2004.

Misschien zou het goed zijn dat de Tweede Kamer beseft dat zij een grondwettelijk recht op informatie hebben en zich niet met een vertrouwelijke inzage laten afpoeieren. Het parlement hoort zich niet als een soort ‘Wob-misbruikende burger’ met een kluitje in het riet te laten te sturen. Nee. Een actief parlement start nou eindelijk eens een onderzoek naar echt Wob-misbruik en moeizame informatievoorziening.

Wob-verzoek Romano van der Dussen

De in Spanje gedetineerde Romano van der Dussen wil openheid over informatie bij de Nederlandse overheid over zijn situatie. De man werd tot 15 jaar cel veroordeeld voor verkrachting en aanranding, maar inmiddels heeft een Brit bekend de dader te zijn. DNA bewijs onderschrijft die bekentenis. Toch zit Romano nog steeds vast. Via de Wob hoopt hij meer openheid te krijgen.

Lees verder

Nederlandse Staatsinnovatie

Als het aan Minister Henk Kamp ligt wordt de Kamer van Koophandel een bolwerk van zakelijke vernieuwing. En om ambtenaren alle ruimte te bieden met innoveren moet de vrije markt een stapje terug doen.

Dat wordt duidelijk uit een brief (Microsoft Word) aan de Tweede Kamer over de toekomst van de Kamer van Koophandel. Innovatie is het sleutelwoord in de brief, maar wel eentje waar de vrije markt aan de kant wordt gezet.

KVK Maps

Dat innovatie pas werkt als de overheid het doet, blijkt maar weer uit het feit dat de KVK zich op apps heeft gestort. “Het digitale kanaal wordt voor veel ondernemers steeds meer het voorkeurskanaal, waarbij wordt ingezet om bijvoorbeeld via ‘apps’ innovatieve diensten aan te bieden, gebruikmakend van informatie uit het handelsregister. Zo is recent de ‘buurtapp’ gelanceerd, waarmee ondernemers kunnen zien wat de bedrijfsontwikkelingen zijn bij hen in de buurt”, schrijft Kamp dan ook.

Misschien denkt u dat Google Maps dit al jaren doet. Ja dat klopt, maar niet lang meer. Door een wetswijziging die Minister Kamp voorstaat wordt het Handelsregister opeens onder het databankenrecht geschaard. Dus moet er gedokt worden voor je echt lekker met deze data kunt verder gaan. Open initiatieven, zoals OpenKVK, worden de nek omgedraaid om zo de KVK zelf innovatief te laten zijn. Dat maakt dus een soort KVK Maps maar met fors minder functionaliteit dan Google nu biedt.

Wat de innovatie dan oplevert? Kamp is daar helder over:

“Met innovatieve diensten kunnen kosten worden bespaard en extra inkomsten worden gegenereerd.”

Tijdelijke marktverstoring

De hang om publieke data te monopoliseren en vervolgens via een app toegankelijk te maken, is natuurlijk een verstoring van de vrije markt. Want de ondernemer heeft het nakijken, terwijl de overheid het concurrentievoordeel heeft. Daarnaast is een bekend verschijnsel dat een monopoliepositie leidt tot machtsmisbruik en de KVK heeft een enorme macht met een monopolie op onze data.

Kamp realiseert zich dit en benoemt dat ook:

“Het aanbieden van meer innovatieve producten zal plaatsvinden binnen de kaders van de wet Markt en Overheid. Daarnaast is in de Wet op de Kamer van Koophandel de aanscherping opgenomen dat de Kamer van Koophandel een activiteit binnen een jaar moet beëindigen wanneer wordt vastgesteld dat een activiteit leidt tot ongewenste mededinging met ondernemingen.”

Dus waar bij iedere marktpartij kan worden geëist dat het verstoren van de markt wordt gestopt, kiest Kamp ervoor de KVK na vaststelling nog een jaar de tijd te geven om de bij hen ingeschreven ondernemers te blijven dwarsbomen.

Zo werkt innovatie in 2015 bij het Ministerie van Economische Zaken. Wilt u zelf meer weten of meedoen? Kom dan ook op 1 oktober naar de Dag van de Innovatie van de KVK. Dan kunt u daar naar een video kijken van innovatiegoeroe Henk Kamp. Daarna mag u door naar de ‘brainstormkamer’ waar de overheid uw al problemen met Big Data en Internet of Things oplost.