Discrepante Transparantie

Terwijl burgemeester Pieter Broertjes het transparant maken van verborgen documenten huldigt, staat zijn gemeente Hilversum al jaren transparantie in de weg. Pijnlijke dossiers over asielzoekers blijven hierdoor verborgen.

Vandaag wordt Bas Haan als journalist van het jaar gehuldigd voor zijn onderzoek naar de Teevendeal. U weet wel het bonnetje met de miljoenenvoordelen voor de crimineel Cees H. Haan onthulde het bedrag via Nieuwsuur en uiteindelijk had dat verstrekkende gevolgen. Broertjes, de burgemeester van Hilversum en voormalig hoofdredacteur van de Volkskrant, reikt de prijs uit.

Transparantie

Eigenlijk krijgt Haan zijn prijs voor de transparantie die de overheid niet wilde geven. Maar terwijl Broertjes vandaag ongetwijfeld mooie woorden gaat uitspreken, is de gemeente Hilversum niet bepaald een toonbeeld van transparantie. Als ze gegevens al moeten openbaar maken dan vragen ze daarvoor de hoofdprijs.

Zo vroeg een aantal mensen met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur om documenten rond de opvang van vluchtelingen. Vreemd genoeg waren dit soort stukken rond belangrijke maatschappelijke discussies niet gewoon via de website toegankelijk.

Dus moet de burger vragen om openheid. Uiteindelijk kwamen 3.387 pagina’s voor openbaarmaking in aanmerking, maar werden niet verstrekt. Want al maakt iedereen tegenwoordig zijn stukken digitaal aan, Hilversum levert ze alleen op papier.

Niet effectief

Voor het kopiëren wil de gemeente vervolgens € 2.060,95 hebben, want de prijzen variëren tussen de €0,60 en €1,15 per pagina. Ook weer een raar punt, want de norm bij kopieerkosten zijn de daadwerkelijk kosten van de materialen. Kennelijk koopt Broertjes nogal inefficiënt in, want de lokale copyshop vraagt voor zo’n klus tussen de €0,054 en €0,108 per pagina.

De truc is slim: je weigert beschikbare digitale documenten actief beschikbaar te maken, je weigert digitaal te leveren, je vraagt een bovenmatige prijs voor de kopietjes en de burger haakt wel af.

Maar in dit geval zamelden burgers het geld in en moeten de stukken er wel komen. Net als Bas Haan moet je soms blijven volhouden waar andere ophouden. Misschien kan Broertjes vandaag een paar van de lovende woorden inruilen voor de aankondiging dat hij als oud-journalist nu transparantie gaat helpen.

Kamer van Koophandel krijgt geen databankrecht op handelsregister

Recent legde Arjen Lubach in zijn programma pijnlijk (zie boven) bloot hoeveel belastinggeld er jaarlijks naar de Kamer van Koophandel gaat voor het bijhouden van hun database: het handelsregister. Hij riep daarbij op tot het gratis aanbieden van de gegevens in het handelsregister. Een mooi streven waar door openkvk al een begin mee is gemaakt. Toch lijkt dat streven doorkruist te gaan gaan worden door minister Kamp. Volgens Arjen zou de minister een nieuw wetsvoorstel hebben ingediend waarmee het handelsregister in het vervolg beschermd zou gaan worden op grond van het auteursrecht. Voor een succesvol beroep op het auteursrecht dient de KvK echter in ieder geval als maker van de gegevens of de gegevensverzameling te worden beschouwd. Een groot aantal van de gegevens die op grond van de handelsregisterwet worden opgeslagen, worden door derden ter inschrijving aangeboden waardoor de KvK ten aanzien van die gegevens niet heeft te gelden als “maker”.

Onderzoeksjournalist (en mijn mede-eiser in een rechtszaak tegen de Staat) Brenno de Winter geeft in een lezenswaardige column daarom terecht aan dat het in het wetsvoorstel gaat om databankbescherming, en niet om auteursrecht.Volgens artikel 8, tweede lid, van de databankenwet is het databankrecht niet van toepassing op databanken waarvan de overheid (en dus ook de Kamer van Koophandel) de producent is. Dat gaat echter niet op indien het databankrecht hetzij in het algemeen bij de wet, besluit of verordening, hetzij in een bepaald geval blijkens mededeling op de databank zelf of bij de terbeschikkingstelling aan het publiek van de databank uitdrukkelijk is voorbehouden. Uit het wetsvoorstel dat minister Kamp naar de kamer heeft gezonden blijkt dat hij er vanuit lijkt te gaan dat er sowieso sprake is van een databankenrecht waar derhalve een wettelijk voorbehoud bij moet worden gemaakt. Die veronderstelling is mogelijk onjuist.
Een databank is volgens artikel 1, eerste lid onder a, Databankenwet een “verzameling van werken, gegevens of andere zelfstandige elementen die systematisch of methodisch geordend en afzonderlijk met elektronische middelen of anderszins toegankelijk zijn en waarvan de verkrijging, de controle of de presentatie van de inhoud in kwalitatief of kwantitatief opzicht getuigt van een substantiële investering. Uit de cursief geschreven woorden blijkt dat het databankrecht vooral een vorm van prestatie- of investeringsbescherming is voor de producent van de databank.
De wet geeft dan ook de volgende definitie van producent van een databank: “degene die het risico draagt van de voor de databank te maken investering.”Ten aanzien van de aan de KvK wettelijk opgedragen taken, waaronder het houden en bijwerken van het handelsregister, is het namelijk maar zeer de vraag of er binnen een dergelijk kader gesproken kan worden over een risicodragende investering door de KvK in een databank.1

De KvK neemt niet zelfstandig het initiatief tot en draag niet het financiële risico van investeringen welke noodzakelijk zijn voor het bijhouden van de registratie. Er is immers sprake van uitvoering van een wettelijke opdracht waarbij de te maken kosten doorberekend (kunnen) worden aan de (verplichte) gebruikers van het register. Er is minder noodzaak om de bedrijfsmatige zekerheid te hebben dat de investering zal worden terugverdient.
In het verlengde hiervan kan opgemerkt worden dat de Nederlandse regering zelf altijd van mening was dat niet de feitelijke producent van een databank, maar zijn opdrachtgever (die daarmee dus ook het initiatief neemt) als producent moet worden aangemerkt wanneer hij het financiële risico draagt. Ten aanzien van de wettelijk opgedragen taken zou men kunnen beargumenteren dat het Rijk (althans het ministerie van Economische zaken) de opdrachtgever is en ook in zekere zin het financiële risico draagt. Aangezien de wet de gedane investering bedoelt te beschermen, zal degene die de investering doet en het risico daarvan draagt, de bescherming van het recht genieten.
De databank is geproduceerd in opdracht van het Rijk, en een aanzienlijk deel van de in de databank geïnvesteerde gelden is door de minister bij wijze van subsidie ter beschikking gesteld. Onder deze omstandigheden is geen sprake van de situatie dat de KvK het risico draagt van de voor de databank gedane substantiële investering.

Tot slot merk ik op dat er bij de Parlementaire behandeling van de databankenwet door de regering is gesteld dat het beleid er juist op gericht zal zijn te voorkomen dat monopolies ontstaan op het gebruik van informatie die is verzameld vanuit de publieke taak. Het nieuwe wetsvoorstel lijkt daarmee te breken.

De conclusie lijkt derhalve te moeten zijn dat de KvK ten aanzien van databanken welke ontstaan voor de uitvoering van wettelijk opgedragen taken geen beroep zal kunnen doen op het Databankenrecht.

dr. mr. Mathieu Paapst
universitair docent Internetrecht
Rijksuniversiteit Groningen

Nederlandse Staatsinnovatie

Als het aan Minister Henk Kamp ligt wordt de Kamer van Koophandel een bolwerk van zakelijke vernieuwing. En om ambtenaren alle ruimte te bieden met innoveren moet de vrije markt een stapje terug doen.

Dat wordt duidelijk uit een brief (Microsoft Word) aan de Tweede Kamer over de toekomst van de Kamer van Koophandel. Innovatie is het sleutelwoord in de brief, maar wel eentje waar de vrije markt aan de kant wordt gezet.

KVK Maps

Dat innovatie pas werkt als de overheid het doet, blijkt maar weer uit het feit dat de KVK zich op apps heeft gestort. “Het digitale kanaal wordt voor veel ondernemers steeds meer het voorkeurskanaal, waarbij wordt ingezet om bijvoorbeeld via ‘apps’ innovatieve diensten aan te bieden, gebruikmakend van informatie uit het handelsregister. Zo is recent de ‘buurtapp’ gelanceerd, waarmee ondernemers kunnen zien wat de bedrijfsontwikkelingen zijn bij hen in de buurt”, schrijft Kamp dan ook.

Misschien denkt u dat Google Maps dit al jaren doet. Ja dat klopt, maar niet lang meer. Door een wetswijziging die Minister Kamp voorstaat wordt het Handelsregister opeens onder het databankenrecht geschaard. Dus moet er gedokt worden voor je echt lekker met deze data kunt verder gaan. Open initiatieven, zoals OpenKVK, worden de nek omgedraaid om zo de KVK zelf innovatief te laten zijn. Dat maakt dus een soort KVK Maps maar met fors minder functionaliteit dan Google nu biedt.

Wat de innovatie dan oplevert? Kamp is daar helder over:

“Met innovatieve diensten kunnen kosten worden bespaard en extra inkomsten worden gegenereerd.”

Tijdelijke marktverstoring

De hang om publieke data te monopoliseren en vervolgens via een app toegankelijk te maken, is natuurlijk een verstoring van de vrije markt. Want de ondernemer heeft het nakijken, terwijl de overheid het concurrentievoordeel heeft. Daarnaast is een bekend verschijnsel dat een monopoliepositie leidt tot machtsmisbruik en de KVK heeft een enorme macht met een monopolie op onze data.

Kamp realiseert zich dit en benoemt dat ook:

“Het aanbieden van meer innovatieve producten zal plaatsvinden binnen de kaders van de wet Markt en Overheid. Daarnaast is in de Wet op de Kamer van Koophandel de aanscherping opgenomen dat de Kamer van Koophandel een activiteit binnen een jaar moet beëindigen wanneer wordt vastgesteld dat een activiteit leidt tot ongewenste mededinging met ondernemingen.”

Dus waar bij iedere marktpartij kan worden geëist dat het verstoren van de markt wordt gestopt, kiest Kamp ervoor de KVK na vaststelling nog een jaar de tijd te geven om de bij hen ingeschreven ondernemers te blijven dwarsbomen.

Zo werkt innovatie in 2015 bij het Ministerie van Economische Zaken. Wilt u zelf meer weten of meedoen? Kom dan ook op 1 oktober naar de Dag van de Innovatie van de KVK. Dan kunt u daar naar een video kijken van innovatiegoeroe Henk Kamp. Daarna mag u door naar de ‘brainstormkamer’ waar de overheid uw al problemen met Big Data en Internet of Things oplost.

Mogen we weten wat zorginstellingen declareren?

Minister Edith Schippers heeft 2015 uitgeroepen tot het jaar van transparantie in de zorg. Een belangrijk onderdeel daarbij zijn de kosten in de zorg, omdat deze blijven stijgen en daarom moeten er pijnlijke keuzes worden gemaakt. Maar openheid over bestedingen krijg je niet zomaar en dat wordt dus rechten.

Inmiddels heeft Schippers een lijst van 30 aandoeningen gepresenteerd waar meer openheid over moet komen. De behandeling van deze ziektes gebeurt in de meeste gevallen door het uitvoeren van verrichtingen, die in zogenaamde Diagnose Behandel Combinaties (DBC’s), zeg maar het product, worden gedeclareerd. Precies die declaraties wil een klant nu in de openbaarheid hebben.

Kosten beheersen

Lex Slaghuis van de Open State Foundation, een stichting die open data toegankelijk wil maken. Een thema dat veel aandacht krijgt, zijn de publieke uitgaven via subsidies of via de budgetten.

Een groot deel van ons belastinggeld gaat aan de zorg. De industrie kostte volgens CBS in 2014 ons zo’n €95 miljard (zo’n €5.630). De declaraties in de ziekenhuizen raken vaak het eigen risico en daarom maakt het nog wel uit wat er voor behandelingen wordt betaald door welke verzekeraar. Dat bepaalt keuzes en maakt ook uit: de prijsverschillen zijn soms behoorlijk extreem. Alleen op die prijsverschillen is veel te besparen.

Omdat ook er prijsverschil kan zijn wat een zorgverlener voor dezelfde behandeling aan verzekeraars rekent (en dus door ons wordt betaald) vroeg Slaghuis met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) de declaraties op bij de Nederlandse Zorgautoriteit, maar kreeg dit niet.

Concurrentiegevoelig

Dus stapte ik voor Slaghuis naar de bestuursrechter om de informatie toch in de openbaarheid te krijgen(dossier hier|LINK). Volgens de landsadvocaat zou het openbaar maken van deze gegevens de concurrentiepositie van de zorgverleners verzwakken en dus moet de informatie geheim blijven.

Wie een restitutiepolis heeft, mag altijd eerst een behandeling betalen en dan zelf declareren. Dan zijn de tarieven zichtbaar. Daarnaast is het wettelijk geregeld dat je bij de zorgverzekeraars de declaraties zelf kunt inzien, zoals in het voorbeeld van een fietsongelukje dat ik vorig jaar had.

eDeclaratie

Nog vreemder is dat iedereen een ziekenhuis mag opbellen en een prijsopgaaf mag vragen voor zijn eigen verzekeraar. Dus die concurrentiegevoelige informatie is ook niet zo’n geheim dat je het nooit achterhaalt. En dan zou het toch openbaar moeten kunnen zijn.

Privacy

Nog vreemder is het argument van de privacy. De gegevens die bij de NZA liggen zijn namelijk gepseudonimiseerd en zouden niet meer tot de persoon te herleiden moeten zijn. Tenminste dat schreef Minister Schippers in september 2014 nog in antwoord op kamervragen aan de Tweede Kamer:

“Bij pseudonimisering van persoonsgegevens worden de identificerende kenmerken van personen op een zodanige manier (vooraf) versleuteld en omgezet in een pseudo-identiteit, dat de werkelijke identiteit van de betreffende personen niet meer te achterhalen is.”

Nu beweert de landsadvocaat dat het toch mogelijk is in sommige gevallen te achterhalen wie er nou een behandeling naar een persoon te herleiden. Hoe dat werkt, blijft vaag maar zet wel het systeem van declareren onder druk. Bij de invoering van het systeem is beloofd dat de privacy niet in het geding zou zijn en opeens beweert de NZA toch patiëntengegevens te beheren.

Rechter

Of er declaratiegegevens openbaar mogen worden en welke dan precies is nu aan de bestuursrechter om te beslissen. Die hoort 27 augustus de zaak aan. Maar inzichten in de kosten is vaak een prima route om geld te besparen. Met budgetten van dit kaliber gaat dat dan al snel over honderden miljoenen of zelfs miljarden euro’s. Belangrijke informatie voor een land dat regelmatig pijnlijke keuzes om financiële redenen moet maken.

 

Meer lezen over deze zaak?

De volgende documenten rond de zaak zijn beschikbaar:

 

Feiten over Wob-misbruik

Roger Vleugels geeft in zeven punten weer waarom de gemeenten wel erg onterecht klagen over het veronderstelde misbruik van de Wob en dat ook overheden zichzelf als misbruikers van de Wob moeten zijn.

Lees verder

Toespraak bij ontvangst prijs “Journalist van het Jaar”

Beste aanwezigen, beste kijkers naar de stream,

“Stoer! ICT-journalistiek is niet meer vies of een fout buitenbeentje”, was de eerste gedachte toen Dolf Rogmans mij confronteerde met het feit dat ik tot journalist van het jaar was verkozen. Alles is anders dan in 2008. Toen werd ik nog geweigerd om vooraf kennis te nemen van de plannen van de regering rond technologiebeleid onder de verwensing dat dit ‘alleen voor serieuze journalisten’ was. Tegenwoordig mag een minister van Binnenlandse Zaken in het holst van de nacht oreren over de gevolgen van een hack. Langzaam dringt het besef door dat blunderen bij Diginotar samen met falend toezicht in Nederland mensenlevens in Iran kost. Technologie beheerst ons leven net als economie, olie en politiek dat doen.

Lees verder

Oproep aan Minister Donner – Pak het oneigenlijk gebruik van de Wob aan!

In deze gastbijdrage legt Roger Vleugels uit, waarom het misbruik van de Wob door de overheid een probleem is en hoe dat vorm krijgt.

Centraal in de argumentatie van Minister Donner om de Wob in te perken is het verondersteld on-eigenlijk gebruik door burgers van de Wob. Hij riep dit van de daken op 3 mei en komt vervolgens op 31 mei met een brief waarin hij schoorvoetend toegeeft amper met voorbeelden te kunnen komen.

Lees verder

OPINIE: Wob-verzoeken vergen veel werk door onkunde overheid

Als het aan minister Donner van Binnenlandse Zaken ligt, gaat hij de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) flink inperken. Met een Wob-verzoek vraag je om documenten over beleid te openbaren, waardoor de wet het mogelijk maakt om echt naar de inhoud van dat beleid te kijken. Daarmee kijk je verder dan het verhaal dat een voorlichter kwijt wil. Opeens spreken de feiten. Donner wil aan die transparantie een einde maken.

Lees verder