Wob-verzoek kan dure grap worden

Voor het lijfblad “De Journalist” van de Nederlandse Vereniging van Journalisten heb ik een artikel geschreven over de problemen rond het gebruik van de Wob. Bij het onderzoek naar Nederland Open in Verbinding kwam opeens een nieuwe materie naar boven: het rekenen van geld voor de toegang tot informatie of wel het afsluiten van de route om gratis inzage in documenten te krijgen. De zaak is de aanleiding voor het organiseren van de benefiet bijeenkomst.

Scan artikel in het blad

Gemeenten en andere overheden hebben iets gevonden om een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur moeilijker te maken. Ze brengen steeds vaker kosten in rekening. Of dat mag is maar zeer de vraag en inzet van een juridische strijd. Voorlopig is het vooral heel vervelend en soms heel duur, merkt onderzoeksjournalist Brenno de Winter.

Bij een onderzoek naar een ICT-actieplan van staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken, heb ik de afgelopen tijd met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur een hele rits documenten opgevraagd. Het verzoek ging uit naar alle provincies, gemeenten en diverse zelfstandige bestuursorganen.

Omdat het beleid van Heemskerk ogenschijnlijk faalt, moet de beantwoording duidelijk maken waar zaken nu verkeerd gaan en wat wel is gelukt. De beantwoording gaat in veel gevallen – mede op advies van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten – traag. Termijnen worden vaak maximaal gebruikt of overschreden. Ook blijkt er een groot verschil in de toepassing van uitzonderingsgronden te zijn, de redenen om de informatie niet te verschaffen.

Dat is allemaal redelijk voorspelbaar. Bijzonder is, dat enkele gemeenten geld beginnen te vragen voor hun werk. Daarbij gaat het dus niet om rekeningen voor het maken van kopieën. Dat is tot op zekere hoogte toegestaan, ook al wordt van die mogelijkheid vaak geen gebruik gemaakt. Nee, gemeenten brengen leges in rekening, vragen vergoedingen voor gemaakte uren, voor het zoeken in het archief, het verstrekken van digitale bestanden en het in behandeling nemen van een verzoek en het nemen van een beslissing.

Daarbij gaat het soms om honderden euro’s per gemeente. En aangezien ik verzoeken heb ingediend bij alle 411 Nederlandse gemeenten en alle provincies kan mijn Wob-verzoek daarmee aardig in de papieren lopen. Nu gaat het om honderden euro’s en duizenden euro’s om me te weren, maar als de trend zich doorzet spreken we eenvoudig over tienduizenden euro’s. Dat soort bedragen zijn niet op te brengen waarmee het Wob-verzoek feitelijk onmogelijk is geworden.

Een onderzoeksjournalist kan niet zonder een overvloed aan informatie om een goede reconstructie en analyse van gebeurtenissen, beleid of het falen daarvan te maken. Een deel wordt duidelijk in interviews en een deel is te vinden in documenten. Voor onderzoek naar overheidsinformatie is er de Wet openbaarheid van bestuur, waar iedereen schriftelijk of mondeling gebruik van kan maken. Het principe is, dat de toegang tot informatie gratis is en inzage altijd mogelijk moet zijn.

Maar nu veel gemeenten geld vragen is er opeens een nieuwe situatie ontstaan. Wie niet voor kopieën wilde betalen, kon tot nu toe om inzage in de documenten vragen. Dan maar op de fiets naar het gemeentehuis. Daarmee was een Wob-verzoek uiteindelijk altijd gratis. Die route is nu afgesloten.

Uit mijn vele contacten met gemeenten die een rekening sturen, blijkt dat ambtenaren vaak slecht op de hoogte zijn van de spel­regels. In diverse telefonische discussies blijkt onvoldoende te zijn nagedacht over de rechtsongelijkheid die ontstaat door soms leges te heffen en soms niet. Immers, de wet regelt niet hoe een Wob-verzoek ingediend moet worden. Het kan zowel mondeling als schriftelijk. Het antwoord mag op dezelfde manier worden gegeven als de vraag is gesteld.

Formeel is een persvoorlichter dan ook een Wob-verzoek aan het afhandelen als hij journalisten te woord staat. De oud-directeur Voorlichting en Communicatie van het ministerie van Financiën, Jeroen Sprenger, noemt iedere vraag van een journalist daarom ook een Wob-verzoek. Als de overheid consequent is, kost een telefoontje naar de persvoorlichting dus binnenkort geld.

Toch is dat niet het belangrijkste argument tegen de rekeningen. Belangrijker is dat leges zijn bedoeld om geld te vragen voor een product, iets dat nieuw is. Een uittreksel uit het bevolkingsregister krijgt pas waarde op het moment dat de gemeente het voorziet van een stempel en handtekening. Dat de burger niet betaalt voor een kopie, maar leges moet betalen heeft met die handeling te maken. De overheid levert een dienst en dat kost geld.

Bij een Wob-verzoek is er geen dienst, maar de vraag om documenten die al bestaan openbaar te maken aan iedereen. Om dan een enkele burger, die daar toevallig om vraagt, daarvoor nogmaals te belasten is onlogisch. Bovendien zijn de documenten ons eigendom en al door ons betaald.

Soms helpt een beetje plagen om de rekening van tafel te krijgen. Eén gemeente blijkt gevoelig voor het argument dat er lange discussies kunnen ontstaan over de hoogte van de heffing op het moment dat ik kan aantonen dat andere gemeenten sneller documenten kunnen ophoesten. Ieder bestuursorgaan moet namelijk voldoen aan de Archiefwet en die eist dat een archief zich in een ‘goede en geordende staat’ bevindt. Dat betekent dat documenten snel toegankelijk horen te zijn. Het vooruitzicht om in een moeizame discussie te belanden over de vraag waarom een burger moet opdraaien voor de puinhoop van het archief, bleek geen prettig vooruitzicht. Zeker niet als de hoogte van de legesheffing een belang vormt om de Archief Inspectie te vragen een onderzoek uit te voeren. Een dergelijke controle staat als vervelend en bewerkelijk te boek.

Formeel juridisch speelt er nog meer dat het sturen van dit soort rekeningen onlogisch maakt. Zo stelt de Raad van Europa dat de toegang tot informatie vrij van drempels moet zijn. Die regels overstijgen de Nederlandse wetgeving. Later deze maand wordt de passage door de term kosteloos vervangen. Daarmee komt de journalist sterker te staan en heeft de gemeente het nakijken.

Wat simpel begon als een eenvoudige factuur voor geleverde diensten zal zich uiteindelijk bij de bestuursrechter later dit jaar ontpoppen als een complexe zaak met veel verschillende invalshoeken. Het is ook een unieke zaak. Geen enkel land met een Wet openbaarheid van bestuur rekent geld voor de toegang tot informatie. In mijn geval een dure grap, omdat er inmiddels tientallen bezwaren de deur uit zijn.

Geef een reactie